00-รู้จักการศึกษาทางเลือก

สภาพการณ์และปัญหาที่ต้องเร่งแก้ไข การปฏิรูปการศึกษาในทศวรรษที่ผ่านมา (พ.ศ.2542-2552) ยังไม่อาจถือได้ว่าบรรลุผลสำเร็จ เนื่องด้วยปัญหาสำคัญอันเป็นเรื่องพื้นฐานยังคงดำรงอยู่  ดังเรื่องคุณภาพผู้เรียน/สถานศึกษา ที่พบว่าสถานศึกษาขั้นพื้นฐานกว่าร้อยละ 65 จากสถานศึกษาสามหมื่นกว่าแห่งทั่วประเทศ ยังมีคุณภาพต่ำ ส่วนใหญ่เป็นโรงเรียนขนาดเล็กในชนบท  ผู้เรียนยังขาดทักษะความรู้ที่จำเป็น มีสัมฤทธิผลในวิชาหลักต่ำกว่าร้อยละ 50 มีเด็กออกกลางคันมาก เด็กไม่นิยมเรียนอาชีวศึกษา การให้บริการการศึกษาแก่ผู้ด้อยโอกาส ผู้มีความต้องการพิเศษยังไม่ทั่วถึง ยังไม่มีกลไกที่ชัดเจน ขาดองค์ความรู้/เครื่องมือในการจัดการ ในด้านการพัฒนาครู พบว่ายังขาดระบบการพัฒนาที่มีคุณภาพอย่างต่อเนื่อง ความคาดหวังที่จะได้ครูยุคใหม่ที่มีจรรยาบรรณ มีมาตรฐานเหมาะสมกับการเป็นวิชชาชีพชั้นสูง สามารถดึงดูดคนเก่งคนดีมีใจรักในวิชาชีพครูมาเป็นครู ยังไม่เป็นจริง  ในด้านการส่งเสริมการมีส่วนร่วมและการกระจายอำนาจการบริหารจัดการศึกษา ยังไม่เป็นไปตามเป้าหมาย หน่วยปฏิบัติยังไม่มีอิสระและความคล่องตัวในการบริหารงานและจัดการศึกษาเท่าที่ควร  ในด้านกฏหมายการศึกษา ส่วนที่ประกาศใช้แล้วยังไม่สามารถบังคับใช้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ ในขณะที่หลายเรื่องยังขาดกฎหมายรองรับ หน่วยงานส่วนกลางบังคับใช้กฎหมายโดยเน้นการปฏิรูปโครงสร้างองค์กรมากกว่าการปฏิรูปคุณภาพการเรียนการสอน  ในด้านการศึกษาที่มีความหลากหลายทั้งการศึกษาตลอดชีวิต การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย ยังไม่ได้รับการส่งเสริมอย่างจริงจัง ยังขาดการปรับปรุงกฎระเบียบที่จะขจัดอุปสรรคและเอื้ออำนวยให้เกิดการเรียนรู้ด้วยตนเอง การเรียนรู้ในรูปแบบการศึกษาที่มีความแตกต่างออกไปได้อย่างแท้จริง  เหล่านี้เป็นต้น กล่าวโดยสรุป การปฏิรูปการศึกษาในทศวรรษที่ผ่านมา นอกจากไม่เกิดผลต่อตัวเด็กผู้เรียน ล้มเหลวในเรื่องการปฏิรูปการเรียนรู้ เนื่องจากไปมุ่งปฏิรูปโครงสร้างองค์กรมากกว่าที่จะมุ่งปฏิรูปการเรียนรู้ ในขณะเดียวกันก็ไม่เกิดผลต่อการพัฒนาครู ทั้งยังทำให้ครูดีครูเก่งหลุดออกไปจากระบบการศึกษามากยิ่งขึ้น ตลอดจนยังยึดติดอยู่ในอำนาจในระบบวิธีการแบบเดิม จึงไม่สามารถทำให้สังคมโดยรวมเข้ามามีส่วนร่วมในการจัดการศึกษาได้ จากผลดังกล่าวทำให้เกิดข้อสังเกตสำคัญ กล่าวคือ การปฏิรูปการศึกษาในทศวรรษที่สองต่อไป ลำพังเพียงการปฏิรูปจากในระบบหรือโดยกระทรวงศึกษาธิการ ย่อมไม่เพียงพอ จำเป็นที่จะต้องอาศัยพลังในการปฏิรูปจากภายนอกจากทุกๆ ส่วนในสังคมด้วย  รวมทั้งลำพังเพียงรูปแบบวิธีการจัดการศึกษาตามหลักสูตรและมาตรฐานกลางเพื่อมุ่งตอบสนองระบบการผลิตหรือตลาดการจ้างงาน ไม่สามารถตอบสนองหลักการและจุดมุ่งหมายของการปฏิรูปการศึกษา ไม่สามารถสร้างความเจริญงอกงามทั้งในตัวปัจเจกชนและสังคมโดยรวมได้ ...
Read more »

รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2540 และ 2550 เริ่มจาก รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2540 ซึ่งแม้มิได้กล่าวถึงการศึกษาทางเลือกโดยตรง แต่ก็เป็นรัฐธรรมนูญ ที่ให้ความสำคัญ  ต่อเรื่องสิทธิเสรีภาพของประชาชน ในทางการศึกษาของชาติเป็นอย่างมาก ในบทบัญญัติต่อไปนี้ มาตรา 42 บุคคลย่อมมีเสรีภาพในทางวิชาการ การศึกษาอบรม การเรียนการสอน การวิจัย และการเผยแพร่งานวิจัยตามหลักวิชาการ ย่อมได้รับความคุ้มครอง ทั้งนี้ เท่าที่ไม่ขัดต่อหน้าที่ของพลเมืองหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน มาตรา 43 บุคคลย่อมมีสิทธิเสมอกันในการรับการศึกษาขั้นพื้นฐานไม่น้อยกว่าสิบสองปีที่รัฐจะต้องจัดให้อย่างทั่วถึงและมีคุณภาพโดยไม่เก็บค่าใช้จ่าย การจัดการศึกษาอบรมของรัฐต้องคำนึงถึงการมีส่วนร่วมขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและเอกชน ทั้งนี้ ตามที่กฎหมายบัญญัติ การจัดการศึกษาอบรมขององค์กรวิชาชีพและเอกชนภายใต้การกำกับดูแลของรัฐ ย่อมได้รับความคุ้มครอง ทั้งนี้ ตามที่กฎหมายบัญญัติ มาตรา 81 รัฐต้องจัดการศึกษาอบรม และสนับสนุนให้เอกชนจัดการศึกษาอบรมให้เกิดความรู้คู่คุณธรรม จัดให้มีกฎหมายเกี่ยวกับการศึกษาแห่งชาติ ปรับปรุงการศึกษาให้สอดคล้องกับการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคม สร้างเสริมความรู้และปลูกฝังจิตสำนึกที่ถูกต้องเกี่ยวกับการเมืองการปกครองในระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข สนับสนุนการค้นคว้าวิจัยศิลปะวิทยาการต่างๆ เร่งรัดพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีเพื่อการพัฒนาประเทศ พัฒนาวิชาชีพครู และส่งเสริมภูมิปัญญาท้องถิ่น ศิลปะและวัฒนธรรมของชาติ ด้วยบทบัญญัติในรัฐธรรมนูญ 2540 อย่างน้อยในมาตราดังกล่าวข้างต้น ได้ส่งผลให้เกิดการเคลื่อนไหวปฏิรูปการศึกษาครั้งสำคัญอย่างเป็นวาระแห่งชาติ  นำไปสู่การตราพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ ซึ่งเป็นกฎหมายกำกับการศึกษาและการปฏิรูปการศึกษามาจนถึงปัจจุบัน สำหรับ รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2550  ได้สานต่อเจตนารมณ์ทั้งได้เพิ่มเติมสาระสำคัญต่อจากรัฐธรรมนูญ ปี 2540 ทั้งในหมวดที่เกี่ยวกับสิทธิและเสรีภาพในการศึกษา และแนวนโยบายด้านศาสนา...
Read more »

หลายปีที่ผ่านมา สำนักเลขาธิการการศึกษา (สกศ.) เคยแปลความหมายการศึกษาทางเลือกจาก Dictionary of Education (อังกฤษ) ในเอกสารอัดสำเนา ดังนี้ “การศึกษาทางเลือก (Alternative Education) เป็นการศึกษาเชิงอุดมคติ เพื่อแสดงถึงคุณลักษณะของรูปแบบการศึกษาที่ไม่ใช่การศึกษาแบบเดิม มักจะถือว่าเป็นโรงเรียนอิสระ (Free School) หรือ เป็นการเรียนรู้ตามอัธยาศัย ไม่มีสถาบันการศึกษา (non-institutional) และยึดหลักชุมชนเป็นหลัก (Community-based) ลดบทบาทของการจัดการศึกษาในรูปแบบโรงเรียน และหากเป็นการจัดการศึกษาในโรงเรียน ก็จะเป็นการจัดการศึกษาแบบก้าวหน้า (Progressive) ล่าสุด จากรายงานติดตามประเมินผลเพื่อพัฒนาการจัดการศึกษาโดยครอบครัว (สกศ., อ้างแล้ว) ได้รวบรวมค้นหานิยามความหมายทางการศึกษาทางเลือก จากเว็บไซต์หลายแห่งจากหลายประเทศ ซึ่งสุดท้าย กล่าวโดยสรุป ในต่างประเทศ ได้ให้ความหมายการศึกษาทางเลือกที่สอดคล้องโดยส่วนใหญ่ว่า “การศึกษาทางเลือก เป็นรูปแบบการศึกษาที่ไม่ใช่ หรือต่างจากรูปแบบการศึกษากระแสหลัก มีปรัชญาการศึกษาใหม่ที่มีรากฐานมาจากปรัชญาที่หลากหลายและไม่ยึดติดกับปรัชญาดั้งเดิม โดยมีการเรียนการสอนที่มีขอบเขตกวย้างขวางและหลากหลายรูปแบบมากกว่าการศึกษากระแสหลัก ที่ยึดความต้องการของบุคคลและชุมชนเป็นหลัก” สำหรับในประเทศไทย รายงานการวิจัยเรื่อง “การศึกษาทางเลือก : ฐานข้อมูลและการวิเคราะห์ โดย สุชาดา จักรพิสุทธิ์และคณะ (อ้างแล้ว) ที่พยายายามให้นิยามความหมายของการศึกษาทางเลือกในบริบทสังคมไทย ในช่วงที่การศึกษาทางเลือกยังถูกมองว่า “เถื่อน” (คำของผู้วิจัย)...
Read more »

มูลเหตุสำคัญความจำเป็นที่ต้องมีการศึกษาทางเลือกในสังคมไทย ย่อมพิจารณาได้จากสถานการณ์ในระดับโลกที่มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วในช่วงไม่กี่ทศวรรษ จากยุคอุตสาหกรรมสู่ยุคอุตสาหกรรมข่าวสารและสังคมเศรษฐกิจฐานความรู้ แต่โดยที่ทั้งหมดนั้นเกิดขึ้นภายใต้วิกฤตการณ์รุนแรงทั้งทางการเมือง สังคม และสิ่งแวดล้อมทางธรรมชาติ รวมถึงในตัวระบบศึกษาเอง อันเป็นเครื่องมือสำคัญของการพัฒนามนุษย์ การศึกษาแม้สร้างความก้าวหน้าในอัตราการรู้หนังสือของประชากร การเพิ่มขึ้นของจำนวนประชากรที่มีระดับความรู้ขั้นอุดมศึกษา และเทคโนโลยีการสื่อสารอย่างอินเตอร์เน็ต และบริการเครือข่าย World Wide Web ที่ช่วยให้การสร้าง การใช้ และการกระจายความรู้ เป็นไปได้อย่างรวดเร็ว แต่พร้อมกันนั้นก็ได้สะสมปัญหาความรุนแรงและความเสื่อในตัวระบบการศึกษามากขึ้นเรื่อยๆ โดยเฉพาะในเรื่องผู้สำเร็จการศึกษามีคุณภาพและสามารถต่ำ ก้าวไม่ทันกับการเปลี่ยนแปลงของพลวัตความรู้ แปลกแยก ไม่สอดคล้องกับความเป็นจริงของการดำรงชีวิตในสังคม การบริหารจัดการระบบการศึกษาโดยรวมขาดประสิทธิภาพ และสำคัญที่สุด แทนที่จะพัฒนาชีวิตด้วยการบ่มสร้างปัญญา กลับกลายเป็นระบบของการแข่งขัน บนฐานความเห็นแก่ตัว ซึ่งนำไปสู่ชีวิตและสังคมที่เสื่อมลง ดังตัวอย่างหนึ่ง ที่สะท้อนปัญหาคุณภาพของระบบการศึกษาไทย จากรายงาน “สมรรถนะการศึกษาของไทยในเวทีสากล” , 2551 โดยสำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา สรุผลการดำเนินงานจัดการศึกษาในภาพรวม ช่วงปี พ.ศ. 2545-2550 ดังนี้ ประชากรอายุ 15 ปีขึ้นไป ที่ไม่รู้หนังสือเพิ่มขึ้น คือจากร้อยละ 4.7 ในปี 2545 เป็น 7.4 ในปี 2550 (สถิติของ IMD) การประเมินของ...
Read more »

พระราชบัญญัติการศึกษาทางแห่งชาติ พ.ศ. 2542 กล่าวถึงการศึกษาตลอดชีวิต และการศึกษาอีกสามรูปแบบ ได้แก่  1.การศึกษาในระบบ 2.การศึกษานอกระบบ และ 3.การศึกษาตามอัธยาศัย โดยสถานที่อาจจัดการศึกษารูปแบบใดรูปแบบหนึ่ง หรือ ทั้งสามรูปแบบก็ได้ และให้มีการเทียบโอนผลการเรียนรู้ที่ผู้เรียนสะสมไว้ในระหว่างรูปแบบเดียวกันหรือต่างรูปแบบก็ได้ พร้อมกันนั้นยังได้เปิดทางให้กับการศึกษาอีกรูปแบบหนึ่ง การศึกษาที่จัดโดยภาคประชาชน สถาบันทางสังคมต่างๆ ไว้ในมาตรา 12 และยอมให้มีสถานศึกษาที่ตางไปจากโรงเรียนแบบเดิม คือ สถานศึกษาประเภทศูนย์การเรียน ในมาตรา 18(3) เพียงแต่ไม่มีนิยาม หรือยังไม่มีความชัดเจนอยู่ในพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติฯ ว่า รูปแบบการศึกษาหลังนี้คืออะไร มีความสัมพันธ์กับการศึกษาอีกสี่รูปแบบอย่างไร การที่รัฐธรรมนูญปี 2550 ตัวบทกฎหมายสูงสุดของชาติ อันเกิดขึ้นภายหลังพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติฯ เกิดขึ้นภายหลังการปฏิรูปการศึกษามาแล้วเกือบสิบปี ได้มีบทบัญญัติดกล่าวถึงรูปแบบการศึกษาอีกรูปแบบหนึ่ง คือ “การศึกษาทางเลือก” ขึ้นเป็นครั้งแรก ในบทบัญญัติ มาตรา 49 วรรคสาม “การจัดการศึกษาอบรมขององค์กรวิชาชีพหรือองค์กรเอกชน การศึกษาทางเลือกของประชาชน การเรียนรู้ด้วยตนเอง และการเรียนรู้ตลอดชีวิต ย่อมได้รับการคุ้มครองและส่งเสริมที่เหมาะสมจากรัฐ” ในการนี้ ย่อมต้องมีความหมายอย่างสำคัญต่อการพัฒนาเปลี่ยนแปลง การศึกษาของชาติในระยะต่อไป อย่างน้อยก็ในนัยยะต่อไปนี้ ประการแรก เป็นการยืนยันความมีอยู่จริงของการศึกษาทางเลือก ที่คู่ขนานและร่วมส่วนอยู่กับการศึกษากระแสหลักตลอดมา ประการที่สอง เป็นการให้หลักประกันถึงเวลาแล้วที่การศึกษาไทยจะต้องสร้างวิถีทางของการศึกษาที่มีความหลากหลาย...
Read more »

ในหนังสือ “คู่มือครอบครั ก้าวแรกสู่บ้านเรียน : หลักคิดและกระบวนการเข้าสู่การศึกษาโดยครอบครัว” , ยุทธชัย-อุทัยวรรณ เฉลิมชัย, สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา, มีนาคม 2549 กล่าวไว้ตอนหนึ่งในบทที่ชื่อการศึกษาทางเลือก ดังนี้ ตลอดประวัติศาสตร์การศึกษาที่ผ่านมา มีความพยายามในการนำเสนอ “การศึกษาทางเลือก” ผ่านกระบวนการคัดค้านผลักดันอันยาวนาน แม้มีความแตกต่างกันไปแต่ละกรรม แต่ละวาระ แต่ก็มีจุดมุ่งหมายร่วมกันอยู่ โดยเฉพาะในการสร้างความแตกต่าง ออกไปจากการศึกษากระแสหลักในโรงเรียน เพื่อสร้างวิถีการเรียนรู้ที่สอดคล้องกับธรรมชาติของมนุษย์โดยแท้จริง ที่จะนำไปสู่ความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ ภายใต้สิทธิเสรีภาพและโอกาสที่จะเลือกตามปรัชญา ทัศนะ ความเชื่อของตนอย่างมีอิสระ ดังนั้น หลายแนวคิด วาทกรรมของการศึกษาทางเลือก จึงปรากฏตัวผสมผสานอยู่ในแนวคิดและวาทกรรมของการเคลื่อนไหวปฏิรูปการศึกษา (กระแสหลัก) มาเป็นลำดับทุกยุคทุกสมัย ทางตะวันตก มีการนำเสนอ แนวคิด และนวัตกรรมการศึกษาทางเลือก ในตลอดช่วงระยะสอง-สามทศวรรษที่ผ่านมา ถูกรับเข้ามาในสังคมไทยในฐานะนวัตกรรมการศึกษาในระบบโรงเรียนในภาคเมืองเป็นสำคัญ อาทิ ซัมเมอร์ฮิล โดย เอ.เอส. นีล ชาวอังกฤษ มุ่งเน้นเสรีภาพของเด็ก จำกัดการใช้อำนาจของผู้ใหญ่ที่เป็นอุปสรรคต่อการเรียนรู้ของเด็ก มอนเตสเซอร์รี่ โดยแพทย์หญิงมาเรียน มอนเตสเซอร์รี่ ชาวอิตาลี มุ่งให้เด็กเจริญงอกงามไปตามความต้องการตามธรรมชาติของตัวเอง และการสร้างสภาพแวดล้อม อุปกรณ์เครื่องมือช่วยในการเรียนรู้ ที่ทำให้เด็กสามารถดึงเอาศักยภาพที่มีอยู่ในตัวให้ปรากฏออกมา วอลดอร์ฟ โดย ดร.รูดอล์ฟ สไตเนอร์ ชาวออสเตรีย...
Read more »